1. Kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A/B

1.1. Kháng nguyên A/B

- Kháng nguyên A/B là hai kháng nguyên chính thuộc hệ nhóm máu ABO, chúng được phát hiện trên bề mặt hồng cầu của phôi từ tuần thứ 5 đến tuần thứ 6 của thai kì. Ngoài ra chúng còn hiện diện ở hầu khắp các tế bào và mô cơ thể như: tiểu cầu, bạch cầu, tế bào nội mô mạch máu…

- Kháng nguyên A có ở người nhóm máu “A”, “AB”. Kháng nguyên B có ở người nhóm máu “B”, “AB”.

1.2. Kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A/B

- Kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A có ở người nhóm máu “B”, “O”. Kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên B có ở người nhóm máu “A”, “O”. Ngoài hiện diện trong máu, các kháng thể này còn có ở những dịch thể khác như trong sữa, nước bọt, nước mắt…

- Kháng thể hệ ABO trong huyết thanh được hình thành một cách tự nhiên. Quá trình này xảy ra khi hệ miễn dịch của con người tiếp xúc với các kháng nguyên tương tự kháng nguyên nhóm máu ABO “bị thiếu” trong cơ thể — những kháng nguyên này có thể có trong thực phẩm hoặc vi sinh vật. Sự tiếp xúc này thường bắt đầu từ khi còn nhỏ, vì nhiều loại đường trong tự nhiên có cấu trúc giống hoặc gần giống với kháng nguyên của hệ nhóm máu ABO.

- Kháng thể tự nhiên chống A/B thường có bản chất là IgM hoạt động mạnh ở nhiệt độ phòng 20-24°C. Có khả năng hoạt hoá bổ thể ở 37°C. Kháng thể kháng A và kháng thể kháng B có thể liên kết với hồng cầu và kích hoạt chuỗi bổ thể, làm tan máu hồng cầu khi chúng vẫn còn trong tuần hoàn (tan máu nội mạch).

- Kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A/B thường không hiện diện từ khi sinh ra, nếu có thì chúng thường có nguồn gốc từ mẹ. Quá trình tổng hợp nội sinh kháng thể chống A/B có thể phát triển sớm nhất từ 3 đến 6 tháng tuổi.

2. Hiệu giá kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A/B

- Hiệu giá (chuẩn độ) kháng thể là phương pháp bán định lượng để xác định nồng độ kháng thể. Huyết thanh bệnh nhân được pha loãng theo tỷ lệ 1:2, 1:4, 1:8 … sau đó cho phản ứng với hồng cầu mang kháng nguyên tương ứng với kháng thể cần hiệu giá. Nghịch đảo của độ pha loãng cao nhất của huyết thanh tạo ra phản ứng 1+ với hồng cầu được gọi là hiệu giá.

- Hiệu giá (chuẩn độ) kháng thể tự nhiên chống A/B là sử dụng hồng cầu mang kháng nguyên A/kháng nguyên B cho phản ứng với huyết thanh đã pha loãng ở điều kiện nhiệt độ phòng xét nghiệm để xác định nồng độ kháng thể chống A/B tự nhiên trong huyết thanh của bệnh nhân.

 

Hình: hiệu giá kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên B dương tính ở tỉ lệ 1:8

- Hiệu giá kháng thể tự nhiên chống A/B tiếp tục tăng trong thời thơ ấu và đạt đến mức độ của người trưởng thành trong vòng từ 5 đến 10 năm.

- Ở người trưởng thành khoẻ mạnh, hiệu giá kháng thể kháng A/B có thể dao động tự nhiên từ 1:4 đến 1:2048 hoặc cao hơn. Kháng thể chống A/B nồng độ cao có thể xuất hiện ở những người phụ nữ nhóm máu “O” sinh nhiều con hoặc ở những bệnh nhân có sử dụng thực phẩm bổ sung có nguồn gốc vi khuẩn.

- Hiệu giá kháng thể chống A và kháng thể chống B ở người nhóm “O” thường cao hơn hiệu giá kháng thể chống A ở người nhóm “B” và kháng thể chống B ở người nhóm “A”.

3. Vai trò của hiệu giá kháng thể tự nhiên chống kháng nguyên A/B

- Theo dõi sự chuyển đổi nhóm máu ở bệnh nhân ghép tế bào gốc có bất đồng nhóm máu hệ ABO với người cho. Những trường hợp có chỉ định ghép tế bào gốc tạo máu (TBGTM) đồng loài khác nhóm máu hệ ABO cần phải theo dõi sự thay đổi hiệu giá kháng thể và nhóm máu hệ ABO một cách chặt chẽ để phát hiện thời điểm TBGTM sinh hồng cầu giúp chọn nhóm máu phù hợp khi người bệnh cần truyền các chế phẩm hồng lắng, tiểu cầu, huyết tương…

- Tiên lượng nguy cơ xảy ra tán huyết ở trẻ sơ sinh có bất đồng nhóm máu mẹ con hệ ABO. Tuy nhiên bất đồng nhóm máu mẹ con hệ ABO thường ít gây hệ quả nghiêm trọng do mức độ biểu hiện kháng nguyên A/B trên bề mặt hồng cầu trẻ sơ sinh tương đối thấp.

Tài liệu tham khảo

1. MD Claudia S. Cohn, PhD, DO Meghan Delaney, MPH, ... "AABB-Technical-Manual-21st". p.304-313.

2. PGS.TS. Nguyễn Trường Sơn và các cộng sự (2022) "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh lí huyết học". p.527.

3. Nguyễn Tuấn Tùng, Phạm Quang Thịnh. "Nhận xét sự thay đổi về tạo máu nhân một trường hợp ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài, khác nhóm hệ ABO". Tạp chí Y học Quân sự. 2023; (364): 29-34.